Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі icon

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі



НазваниеТәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі
страница2/5
Дата конвертации24.10.2013
Размер1.15 Mb.
ТипДокументы
источник
1   2   3   4   5
«жеке бағдарлы кеңейту» деген дидактикалық форманы қолданған дұрыс болады. Бұл форманың ерекшелігі – оқушыларға өз бетімен іздену, оқу, талдау жолдары әдістемелік тұрғыдан түсіндіріліп беріледі-дағы, «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің өзіндік болмысы» деген тақырып бойынша оқушының өзінің танымдық-ізденіс желісі қалыптастырылады.

Бұл әдісті қолданғанда мұғалім оқушыларға бірнеше бағдардағы жоба тапсырады:

  • 11 сынып оқушыларына «^ Төменгі сыныптарда тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінен қандай шығармаларды оқытуға болады?» деген әдістемелік-ізденіс формасындағы жобаны ұсыну.

  • «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің библиографиясы» деген тақырыптағы жобаны ұсыну.

  • «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің проза саласын талдау әдістері» атты аналитикалық жобаны ұсыну.

  • «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің поэзия саласын талдау әдістері» атты аналитикалық жобаны ұсыну.

  • «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің драматургия саласын талдау әдістері» атты аналитикалық жобаны ұсыну.

  • «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің әдеби сын саласын талдау әдістері» атты аналитикалық жобаны ұсыну.

  • «Ерекше жоба»формасында белгілі бір жазушының өмірін, шығармашылығын, интернеттегі қазақ әдбеи туындыларының орналастырылуы, жастар шығармашылығы т.б. тақырыптағы жобаны ұсыну.

Ұсынылып отырған форманың кері байланыс ретіндегі формасы – оқушының өзіндік ізденісінен туындайтын «^ Мен ұсынатын тамаша әдеби шығарма»атты тақырыппен жүргізілетін жұмыс.

Мұндай жұмыс түрінің ерекшелігі оқу бағдарламасының да, мектеп мұғалімінің де, оқыту үдерісінің де қатып қалған догмалық сипаттан аулақ, «субъект – субъектілік» жүйедегі гуманистік дидактикалық қатынасқа негізделген жаңа оқыту технологиясының қағидаларын басшылыққа алатындығымен танылады.

Сабақ – әдебиетті оқытудың негізгі формасы болып табылады. Десек те, әдебиет сабағын қазақ тілі немесе математика, алгебра, физика пәні сабақтарынан өзге етіп құру керек. Өйткені әдебиет сабағы – оқушының жан-дүниесін қазыналы ететін ерекше дидактикалық үдеріс.

Бұл ретте «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті» бөлімін меңгертуде диалог-сабақ формасын тиімді оқыту формасы ретінде ұсынамыз. Сабақтың бұл формасында, көп ретте, эвристикалық әдіс орын алады. Мұғалім өз оқушыларымен біріге отырып, сабақтың негізгі лейтмотиві болып алынған өзекті сұрақ-проблеманың шешімін көркем әдеби шығарманың өн бойынан іздеп табады. Сол үдеріс барысында түрлі іс-әрекеттер арқылы кейіпкердің бейнесі танылады. Сомдалып тұрған әдеби бейненің болмысындағы ерекше тілдік суреттеу құралдары анықталып, тілтаным арқылы көркем-эстетикалық талғамы қалыптастырылады.

«Әдіс» – әдебиет сабақтарындағы мұғалім мен оқушының бірігіп атқаратын оқу-танымдық іс-әрекеті. Сабақ тақырыбына лайық дұрыс таңдалған әдіс арқылы оқушы жаңа блім мазмұнын игереді, жаңа білік-дағдыларға ие болады, қабілеті жетілдіріліп, белгілі бір дүниетанымдық көзқарасы қалптасады.

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістерінің жіктемесін тануда сюжеттік-композициялық талдау, бейне, стильдік талдау, шығарманың тарихи талдануы, шығарманы жазушының шығармашылық қызметі аясында және басқа жазушылар шығармашылығымен салыстыра қарастыру сияқты тағы басқа әдіс-тәсілдер алдынғы орында тұратыны белгілі.

Қазақ әдебиетін оқытуда қолданылатын сапалы әдістер осы әдістің кішкене құраушы элементтері болып табылатын амал-тәсілдердің алгоритмдік қолданысы арқылы жүзеге асырылып қолданылады. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқытуда қолданылатын әдістерді былайша жіктеуге болады:

  • эвристикалық әдіс;

  • ізденіс әдісі;

  • репродуктивтік әдіс;

  • продуктивтік әдіс;

  • шығармашылық әдіс.


Эвристикалық әдіс орта мектеп оқушыларына «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті» саласын меңгерту барысындағы негізгі әдістің бірі болуы дұрыс болады. Өйткені бұл тақырыптағы қазақ әдебиеті – оқушылардың осыған дейінгі меңгерген әдеби білімінің кеңейтілген, жоғарылаған, ғасырлар бойғы ата-бабаның мұрат етіп аңсаған арманының жүзеге асырылған кезеңінің бейнесін сомдаған әдебиет.

Эвристикалық әдіс арқылы көркем әдеби шығармаларды танып-талдау барысында оқушылардың сезімдік көркемдік қабылдауы санада терең иірімдерге бойлай түседі-дағы, олардың интеллектуалдық дамуы қарқындай түседі.

Осы ретте Ә.Нұрпейісовтің «Соңғы парыз» романын таныстыруда эвристикалық әдісті қолданудың беретін пайдасы мол екенін көрсетейік.

«Соңғы парыз» романын ғалымдар идеялық-көркемдік өрісі кең шығарма деп бағалайды. Бұл дилогияда «Адам-Қоғам-Табиғат» өрістерінің өзара алмасып отыратын керемет байланысы мен қатынасы гармониялық тізбек пен желіде суреттелген. Ә.Нұрпейісовтің роман-дилогияда оқырманына жеткіземін деген мақсатын анықтау үшін мұғалім мынадай проблемалық-эвристикалық сұрақтарды алдын ала оқушыларға таратып береді:

  1. ^ Романдағы проблеманың деңгейі қандай деп ойлайсыз?

А) жеке проблема,

Ә) аймақтық проблема,

Б)ұлттық проблема,

В) жалпыадамзаттық проблема.

  1. Биосфера проблемасын туғызатындар:

^ А) табиғат,

Ә) ауа райы,

Б) адам,

В) жел.

  1. «Жәдігер» сөзінің мағынасын сөздіктерден анықтап келіңіздер.


Осындай және оған қоса жүргізілетін даярлықтардан соң, эвристикалық әдіс арқылы мұғалім оқушылармен роман-дилогияның түпкі проблемасын талқылау-талдау жүргізе алады. Мұндай әдістің тиімділігі туралы, әрине, көп айтуға болады.

Эвристикалық әдісті қолданған мұғалім алдына қойылған бірнеше міндет тұтастырылып бір мақсаттың көп қыры ретінде шешіліп жатады. Бұл әдіс жекелеген проблемалардың бір арнаға тоғыстырылып, үлкен мәселе ретінде қарастырылып, оқушылардың түрлі сұрақтардың шешімін тауып, оларды тұтастырып, жинақтап отыратын қабілетін қалыптастырады.

Ізденіс әдісі – білім беру үдерісінде ерекше мақсатты көздейтін әдіс түрі. Ізденіс әдісін қолданушы мұғалім тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің болмысындағы өзіндік белгілер мен жаңа қырларын ашатын және осы кезеңге дейінгі қазақ әдебиетінде болмаған жаңаша құбылыстар мен өзгешеліктерді танытатын амал-тәсілдерді қолдану екендігін жақсы түсінуі керек.

Қазақ әдебиеті тарихының осы кезеңге дейінгі даму барысындағы көркем туындылардағы еркіндік пен тәуелсіздік деген идеяның қолға бақыт құсындай қонғандығы оқушыларға ашық та еркін әңгіме барысында түсіндіріледі.

Ендігі кезекте осы тәу етіп отырған Тәуелсіздігіміздің болашағы мәңгі болуы үшін осы «Тәуелсіздіктің» ішкі-сыртқы болмысын танып-білу, қазақты, елді дамытатын, алға жетелейтін күш-қуатын анықтау – көркем әдебиеттің «өмірлік сабақ» беру мүмкіндігі қолынан әбден келетін зор құрал екендігі тұрғысынан меңгертіледі.

Оқушының көркем туындыны жаңаша тұрғыдан терең талдауы арқылы «тәуелсіздік» идеясының көркем шығарма бойында тұнып тұрған қуатын «көре білуі» – ізденіс әдісі арқылы ғана мүмкін болады.

Өзінің ізденіс жолы арқылы тауып алған қазынасы оқушыға санасының әрбір қалтарысы мен ойының әрбір иіріміне орнығып қалады. Сондықтан ізденіс әдісі – мектеп оқушысының жас болса да ғылыми талдаулар жасауға ұмтылысын және оның жемісін татуға қолын жеткізуі арқылы оның білімге деген құлшынысын ғана емес, шабытын да оятатын ерекше күші бар әдіс деп бағаланады.

Ізденіс әдісін мұғалім оқушылардың көркем шығарманы өз бетімен талдауға үйрету мақсатында қолданып, эвристикалық әдісті қолданғанда оқушыны өзімен бірге жетелеп алып жүретін болса, бұл әдісті қолдануда оқушының өзінің ізденіс жасауына жол береді. Әрине, мұғалім кеңес беру, бағытын айқындау, түзетіп отыру арқылы жетекшілік ролін еш кемітпейді.

Ізденіс әдісін бірқалыпты қолдана отырып, мұғалім оқушылардың өзара пікірталас, семинарлар өткізуге, конференцияларда ғылыми баяндамалар оқып, ғылыми бәйгелерге қатысуға даярлай бастайды.

Ізденіс әдісін қолданар алдында мұғалім оқушылардың әдебиет теориясынан жеткілікті дәрежедегі білімі болуын, терминологиялық аппаратты керекті деңгейде меңгеруін байыппен назарда ұстағаны жөн.

Сөз жоқ, эвристикалық әдіс пен ізденіс әдісі – оқушының интеллектуалдық дамуын, ойлау және сөйлеу, жазу шеберлігін қалыптастыруда үлкен орын алатын әдістер.

Бірақ әдебиетті оқыту әдістемесінде бұл екі әдісті көп қолдану – оқушылардың оқырмандық, мұғалімнің әңгімелеу, баяндау әдістерін шетке шығарып тастауы мүмкін екенін де естен шығармау дұрыс болады. Осымен де байланысты ол әдістердің де тиімді тұстарына тоқталып өту керек.

Ізденіс әдісін қолданудың бір үлгісі ретінде Қабдеш Жұмаділовтың «Дарабоз» роман-дилогиясын таныту үдерісін алуға болады.

Қабдеш Жұмаділовтың «Дарабоз» роман-дилогиясында Абылай хан «Дарабоз» деп атаған Қаракерей Қабанбайбейнесі суреттеледі. Осы ретте мұғалім сабақты ізденіс үдерісі сипатында ұйымдастыру үшін, оқушыларға романның басты кейіпкерлері Абылай хан мен Қаракерей Қабанбай туралы нақты тарихи деректерді іздестіру туралы тапсырма бергені дұрыс.

Романда бас кейіпкер – Қаракерей Қабанбайдың елі үшін атқарған ерлік істері көркем суреттеліп көз алдыңнан өтеді. Мұғалім ізденіс әдісін қолдана отырып, оқушыларға Қаракерей Қабанбай туралы тарихи деректер мен жазушы шығармасындағы көркем кейіпкердің іс-әрекетін, сөзін салыстырады, сол арқылы оқушылардың санасында Абылай хан мен Қаракерей Қабанбай батырдың ерен ерліктері жайында өшпес із қалдырады.

Қазақ жерін басып алған жоңғар жауды ел территориясынан қайтып келместей етіп біржолата аластау және түбіне жетіп, көзін жою деген асқақ идея романның өзегіне айналған.

«Тәуелсіздік, еркіндік, бостандық, патриоттық» деген сезімдердің оқушылар үшін бүгінгі күні мұғалімдерден ғана естіп, тек қазір ғана керек болып тұрғандай әсерін болдырмау үшін, романдағы әрбір сюжеттегі, кейіпкерлердің іс-әрекеті мен сөздерін талдауға түсіріп отыру – оқушының «тәуелсіздік үшін күресу» деген киелі ұғымды саналы ұғынуына үлкен тірек болады. Романда талай қанды шайқастарда үздік қолбасы болған қазақтың шынайы дарабозы – Қаракерей Қабанбай батыр бейнесі тамаша суреттелген.

Қабанбай – роман-дилогияның бас кейіпкері, жоңғарға қарсы соғыстарда қырық жыл аттан түспеген атақты батыр. Сонымен бірге жазушы Дарабоздың бойына қосымша бір елеулі қасиеттер қосады. Оның ішінде ерекшесі – Дарабоздың қазақтардың бірігуіне үлес қосқандығы мен ұлттық идея ұйтқысына айналғандығы. Осы ерекше болмыстың қасиетті оты Қаракерей Қабанбайдың тар рулық ауқымға қамалып қалмай, өзін «Алаш ұлымын», «Қазақ перзентімін» деп сезінетіндігімен сүйсіндіре түседі.

Батырдың тар рулық ауқымда қалып қоймай, елім деп еңірей алатын ұлттық рухтан туындайтын қасиеті оны әйгілі «Қаракерей Қабанбайға», «Дарабозға», ірі қолбасы, батыр, үлкен саясаткерге айналдыра алды.

Осының барлығы оқушыларға ізденіс әдісі арқылы меңгертілген кезде көркем роман мазмұнының нақты тарихпен байланысы нығайып, оқушының ішкі құндылықтар жүйесі өзіндік ізденіс арқылы «қалыптастырылуына» жол ашылады.

Репродуктивтік әдістер – тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқушыларға сапалы оқытудың тиімді әдістерінің бірі болмақ. Репродуктивтік немесе көшірмелік әдіс арқылы мұғалім оқушыларға даяр білім мазмұнын жеткізеді. Негізінде, әдебиет сабақтарында репродуктивтік әдіс үлкен орын алады. Өйткені дайын көркем шығарма мәтінін оқу, түрлі талдаулар жасап, тапсырмалар орындау жұмыстары репродуктивтік әдіс арқылы жүзеге асырылады.

Десек те, репродуктивтік әдісті догматикалық қатып қалған әдіс деп түсінбеу керек. Әдебиеттен меңгертілуі тиіс көркем туындылардың мәтіні, өлең, кейіпкердің сөздері, драмалық туынды кейіпкерлерінің сөздері, ремаркалар – барлығы механикалық түрде жаттандылықты талап ететін сипаттағы оқу материалы болып саналады.

Сонымен бірге көркем шығарманы талдау барысы да даяр мәтін бойынша жүргізілетіні белгілі. Оқушылардың ойлауын дамытуда көркем шығарманың даяр мәтінін пайдалана отырып, мұғалім түрлі проблемалық жағдаяттарды тауып, оқушылардың шығарманы саналы меңгеруіне керекті жұмыстар жүргізеді.

Прозалық шығарманың, поэзиялық туындының, драмалық шығарманың эпизодтарын немесе белгілі бір кейіпкердің сөзін талдата отырып, мұғалім көркем талдау жүйесін меңгертеді. Сол арқылы оқушыларды өз бетімен талдауға машықтандыра алады. Сөйтіп, репродуктивтік әдісті қолдана отырып, мұғалім тек даяр білім мазмұнын баяндай алады және оқушының алған білімін жинақтауға даяр мәтінді қолдана отырып кең мүмкіндіктерге ие бола алады.

Репродуктивтік әдістің тиімді болып табылатын құраушы элементтері яғни мынадай амал-тәсілдерін атап кету орынды: мұғалім сөзі, баяндау, әңгімелеу, мазмұндау, шолу дәрістері, хрестоматиядағы көркем шығарма мәтіні, әдеби шығарманың түпнұсқасы, сұрақтар тізбесі, викториналар т.б. Сонымен қатар, интерактивтік тақтадан көрсетілетін көрнекіліктер молынан қолданылған дұрыс.

Осы ретте оқушыларға «тәуелсіздік» идеясын жырлаған ақындардың шығармасын талдата отырып, қазақ халқының ғасырлар бойы аңсаған арманының жүзеге асқан кезі – осы кез екенін, біздің парызымыз – осы еркіндікті сақтау, қорғау, оны болашақ ұрпаққа аманат ету ғана емес, қолына сенімді тапсыру екенін саналылықпен ұғындыру керек.

Ақын Ш.Сариевтің қазақ халқының сан ғасырлар аңсаған тәуелсіздігін жырлауғаалғашқылардың бірі болып үн қосқан ақын екендігін мұғалім терең толғаныспен түсіндіре отырып, ақынның өлеңдерін оқыту, талдату, оқушыларға түрлі жетекшілік сұрақтар қоя отырып, өлеңдеріндегі басты лейтмотивті меңгерту міндетін шешуі керек.

Ш.Сариев өлеңдерінде «тәуелсіздік» деген киелі ұғымның мән-мағынасын үлкен ақындық жүрекпен терең ұғынуы, сол сезімді жан-жүрегімен сезіне отырып жырлауы байқалады. Осыны мұғалім оқушыларға өлеңнің әрбір жолына тоқтай отырып түсіндіреді.

«Тәуелсіз ел – қазағым» өлеңінде «Тәуелсіздік» бейнесі ақын жырында тау суындай, дария өзендей, арнасынан тасыған бұлақтай бейнеде суреттелген.

Тәуелсіз боп артты халқым сенімі,

Мұз боп қатқан қайғы-мұңым еріді.

Ақ шыңдары – тауларымның биіктеп,

Кең тыныстап ұлы далам кеңіді.

Жер бетіне қайта шықты алтыны,

Көлдерімде жүзді аққу, қалқыды.

Толқын атып, дарияларым тасыды,

Тау өзені, ақ бұлақтар шалқыды, –

деген жолдардағы ақынның халқының көкейіндегі «мұз боп қатқан арманының орындалуын» емірене жырлауы айқын танылады. Мұндай патриоттық пен сүйіспеншіліктің ақын көкейін жарып шыққан күміс бұлақпен ғана теңестірілетінін де мұғалім оқушыларға атап көретеді.

Ш.Сариевтің «қазақ» деген қасиетті халықтың қайсар ұлдарының ерлігі туралы жырлаған өлеңдерін де мұғалім оқушыларға талдатып-танытады.

«Ең жақсы күн» өлеңінде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевты ата-бабамыз сан ғасырлар аңсаған тәуелсіздік туын тігуші ретінде жырлайды. Қазақтың арманы – «тәуелсіз мемлекет құру» екендігін Ш.Сариевтің «Елбасы», «Астана», «Жер бетінде тұңғыш жаралған ең бірінші қазаққа ода», «Кенесары хан бүгін ат үстінде» деген өлеңдерінде жырлап, Елбасымызға арнап ескерткіш қою керектігін жырлаған. Мұғалім ақын жырының осы жолдарын іс жүзіндегі Астана қаласындағы «Қазақ елі» атты монументі соның айғағы екендігімен байланыстыра отырып ұғындырады.

Продуктивтік әдістер – оқушының әдеби шығармаларды оқып-меңгеруі барысындағы жаңашылдыққа ұмтылысын ынталандыратын, өзгеріске толы заманның ағымында тез бағдар таба алатын, проблеманы көре алатын және оны шешуге қорықпай, шешім жолын іздеп таба алатын, ереше/оригиналды және шығармашылыққа толы идеяларды табуына ықпалын тигізетін әдіс.

Продуктивтік әдістерді қолдану арқылы оқушылардың ойлау ұтқырлығын жетілдіруге болады. Ол үшін мұғалім көркем шығарманың мазмұнындағы негізгі және тарамдала таралған проблемалық жағдаяттарды іріктеп, оқушыларға ұсына алады немесе бір-екеуін көрсетіп, шығарманың мазмұнынан сондай проблемалық жағдаяттарды оқушылардың өздері табуын тапсырады.

Көркем шығарма мазмұнынан алынған проблемалық жағдаяттарды талдай отырып, шешімін іздеу үдерісін бес кезеңге бөлу дұрыс деп санаймыз:

  • көркем шығармадан проблемалық жағдаятты анықтау;

  • проблемалық жағдаяттың өзіндік сипатын анықтау;

  • проблемалық жағдаяттың күрмеуін шешу жолын болжам ретінде ұсыну;

  • шешім жолының сабақтасқан алгоритмдерін анықтау;

  • ұсынған шешім жолын тексеру.

Проблемалық жағдаят дегеніміз не? Психологиялық тұрғыдан анықтайтын болсақ – адамның интеллектуалдық қиналысының психикалық жағдайы. Ол қиналыстың туындайтын себептері болады:

  • аталмыш жағдаятқа қатысты алғанда, адам өзінің алған білімінің жеткіліксіз екенін сезінеді;

  • екінші жағынан, қалыптасқан іс-әрекетінің де осы жағдаятты шешуге дәрменсіз екенін түсінеді;

  • тұйықтан шығу үшін жаңа білім қорын іздейді;

  • күрмеуді шешуге қажетті күш пен іс-әрекет түрлерін үйрену керектігін түсінеді.

Бір мәселе бар, ол – проблемалық жағдаятты шешу үшін жаңа білім мен іс-әрекет қана керек деп түсінбеу керек, ең бастысы – проблемалық жағдаятты ДӘЛ, АЙҚЫН анықтай білу екендігін түсіну керек.

Көмескі анықталған проблемалық жағдаяттың шешімі де дұрыс болмайды. Дұрыс айқындалған мәселе – дұрыс шешімнің тең жартысы.

Жинақтай айтатын болсақ, продуктивтік әдістердің проблемалық жағдаятты шешуге ұмтылдыратын, құлшындыратын, қалыптастыратын қуатты қырлары бар, олар:

  • проблемалық жағдаяттарды шешу арқылы оқушылардың логикалық ойлауы бірізділікпен қалыптасады;

  • оқушыны өз бетімен білім іздеуге ынталандырады;

  • оқу материалын меңгертуде оқушының жеке тұлғасын қалыптастырудың ең тиімді тұстары болып саналады.

Продуктивтік әдісті қолданудың бір жолын С.Досановтың «Жиырмасыншы ғасыр» атты романын талдау арқылы көрсетуге болады деп ойлаймыз.

С.Досановтың «Жиырмасыншы ғасыр» атты төрт томдық романында бір ғасырдың көркем шежіресі төрт ұрпақтың тағдыры арқылы көркем берілген.

^ Бірінші кітапта отаршыл патшалық орыстық саясаттың қазаққа әкелген қайғы-қасіреті суреттелген.

Екінші кітапта Столыпин реформасынан кейін Қазақстан мен Ресей арасындағы күрделі қарым-қатынас, Қазан төңкерісі, аштық, сұрапыл отыз жетінші жыл оқиғалары суреттеледі.

Үшінші кітапта жиырмасыншы ғасырдың соңғы онжылдықтарында қазақ елі бастан кешкен оқиғалар суреттеледі.

^ Төртінші кітапта тәуелсіздік жылдары суреттеліп, қиындықтарды еңсерген қазақ халқының жарқын болашқақа қол созған болмысы суреттеледі.

ХХ ғасырдың жүз жылында адамзаттың дамуы мыңжылдықтарды аттап өткендей деңгейге көтерілді. Осының барлығы оқушыларға «Қазақ халқы үшін ХХ ғасыр қандай ғасыр?» деген проблемалы сұрақты қойғызу одан әрі өз бетімен ізденуге түрткі болады.

Осы романдағы бір үзіндіні алып, сондағы проблемалық жағдаяттың шиеленіскен тұсын қарастырайық.

«Құдайға шүкір, Нұрдәулеттің жағдайы жаман емес. Әкесі Бабаханға он мың жылқы бітіп еді, Нұрдәулет оны жиырма мыңға жеткізді. Әкесі орта жүз Арғын ішіндегі өз руы Қараманға ғана қожалық етіп еді, бұл өздеріне ең жақын ру Төлекті де қоса билеп отыр.

Әкесі екі әйел алып еді, бұл төртеуін алды. Әкесі берісі Ұлытау, әрісі Қарқаралыда болғанын мақтан етеді. Бұл кең байтақ қазақ даласының төрт бұрышын кезгенін місе тұтпай, тым алыс Қырым асып, Кавказ басып, ту сонау Меккеге де барды, Түркия, Сирия деген елді бұл өңірде өзге түгіл он мың жылқы айдаған, жал мен жая шайнаған өз әкесі Бабахан да көрген жоқ.

Енді міне Бағдатқа барып келе жатыр. Дүниені шайқап жүр. Ұлы даланың сауырлы бір өңірін билеген атақты бай. Бай ғана емес, би. Орынбор мен Омбының, Мәскеу мен Петербордың шенеуніктерімен, қазақтың зиялыларымен ой жарыстырып, пікір таластырған білімпаз!»


^ Проблемалық сұрақ: Қазақтың байлары – қазақты дамытушылар болды ма, елді кері кетірушілер болды ма?


Мұғалім оқушылармен бірге мәтінді оқи отырып, осы сұраққа жауапты біртіндеп тауып алады. Нұрдәулет – бай, іскер қазақтың бейнесін де таныта алады. Нұрдәулет – көзі ашық, ағартушылық бағытты қолдайтын азамат ретінде де таныла алады. Нұрдәулет – Ахмет Байтұрсынұлына конституциялық-демократиялық партия құруға қаржылай көмек көрсеткен меценат ретінде де танылады т.с.с.

Осындай талдаулардағы проблемалық жағдаятты шешу жолы арқылы мұғалім қазақ байларының жағымсыз кейіпкер ретіндегі суреттелуін біржақтылық яғни, «советтік тапсырыс» болғандығын романнан үзінділер келтіре отырып, айқын дәлелдер арқылы түсіндіре алады.

Шығармашылық әдістер – әдебиетті оқыту барысында шығармашылық тапсырмаларды орындата отырып, оқушылардың креативтік қабілеттерін дамытуға арналған әдіс түрлері. Шығармашылық тапсырмаларды жүйелілікпен, жеке тұлғаны қалыптастыру бағытында бірізділікпен қолдану арқылы мұғалім оқушылардың танымдық, саналылық, жасампаздық, қайта жаңғыртушылық қабілеттерін дамытуды кешенді түрде жүзеге асыруға мүмкіндік алады.

Әдеби шығармаларды оқыту барысында мұғалім шығармашылық әдістердің мынадай түрлерін қолдануына болады.

Бейнелі суреттеме әдісі. Бұл әдісті қолдану арқылы мұғалім оқушыға сөздің суреттеу құдыретін таныту мүмкіндігі үлкен.

Мысалы, Н.Айтұлының өлеңінен үзінді келтірейік.

Қазақты тағдыр қанша тентіретті,

^ Батырлар ат үстінде жортып өтті.

«Бөкенбай жазығы» деп атайды жұрт,

Кіші жүз қолы жатқан кең түбекті.

Тауы тұр одан бері «Жағалбайлы»,

Тарихын іздемеген таба алмайды.

Жаманның бар мен жоғы кімге керек,

^ Жақсының басқан ізі жоғалмайды

Осы өлеңдегі белгіленген сөздер мен сөйлемдердің мағынасын түсініп, оқушыларға сурет түрінде салу тапсырылады. Бұл – оқушылардың тұйықтан сәтті шығу жолын іздеп табуына дағдыландыратын шығармашылық амал. Оқушылар белгіленген сөздердің ауыспалы мағынада қолданылғанын түсініп, бірақ сурет етіп салғанда тура мағынасында сала берсе, онда, олардың тұйықтан шығу амал-тәсілдерін тапқаны болып саналады.

Гиперболизациялау әдісі. Мұғалім көркем шығармадан бір нысанды немесе кейіпкерді оқушылармен біріге отырып таңдап алады-дағы, оның қасиеттерін, сын-сыпатын алдымен тым үлкейтуді, сосын өте кішірейтуді тапсырады. Жас ақын Қ.Сариннің «Тәуелсіздік» өлеңін талдау үлгісін келтірейік.


Еркіндігім. Қасиеттім. Қастерлім.

Өзің барда өзегімде жоқ шер мұң!

Кеше сенің келбетіңдіарман ғып,

Боданына бұғауландық басқа елдің

Бабалардың басын тігіп бәйгеге,

Аналардың жанарына жас бердің!

Уа, Еркіндік,қош келдің!

Тапсырма. Асты сызылған сөздерді біресе мағынасын аса кішірейтіп, біресе аса зорайтып көрсететін сөздерді қолданып, өлең мәтініне эксперимент жасаңыз. Өлең мазмұнының өзгерісі туралы айтып беріңіз.

Тапсырманың орындалу барысын төмендегідей көрсетеміз.

  1. ^ Мағынаны солғындататын сөздермен алмастыру.


Еркін болу. Бағалым. Ардақтым .

Өзің барда өзегімде жоқ қайғым!

Кеше сенің бейнеңді арман ғып,

Боданына байланып қалдың басқа елдің.

Бабалардың өмірін қиып,

Аналарды жылаттың!

Уа, Еркіндік, келгенің жақсы болды!


2) Мағынаны күшейтетін сөздермен алмастыру.


Тәуелсіздік. Киелім. Тәу етерім .

Өзің барда өзегімде жоқ қайғым!

Кеше сенің әз бейнеңді арман ғып,

Боданына тұтылдың басқа елдің.

Бабалардың ақ тілегін көкпар ғып,

Аналарға жас төккіздің көл қылып!

Уа, Еркіндік,қадамыңа нұр жаусын!



Тапсырманың орындалуын кесте түрінде өрнектеген оқушы сздердің мағыналық градациясын (өсіңкілік – А.Байтұрсынұлы термині) айқын көру қиын емес (1-кесте).


1-кесте – Салыстыру


Қ.Сарин қолданысы

Солғындау мағыналы сөздермен алмастыру

Мағынасы аса қанық реңкті сөздермен алмастыру

-Еркіндігім. Қасиеттім. Қастерлім

Еркін болу. Бағалым. Ардақтым

^ Тәуелсіздік. Киелім. Тәу етерім .

- шер мұң

қайғым!

шер мұң!

- келбетіңді

бейнеңді

әз бейнеңді

- бұғауландық

байланып қалдың

тұтылдың

-басын тігіп бәйгеге

өмірін қиып,

ақ тілегін көкпар ғып

- жанарына жас берің!

жылаттың!

жас төккіздің көл қылып

  • қош келдің!

келгенің жақсы болды!

қадамыңа нұр жаусын!


Гиперболизациялау әдісі – оқушыларға «лингивстикалық эксперимент» әдісін қолдануға мүмкіндік береді. Осы әдіс арқылы мұғалім оқушылардың «тілдік сезімін» ұштап, тіл бірліктерін салыстыра отырып, ой мен мағынаның өзгере бастайтынына лабораториялық жағдайда көздерін жеткізеді. Гиперболизациялау әдісін прозалық, драмалық шығармаларды талдау барысында да қолдануға болады.

Тәуелсіздік жылдарындағы еркіндік сіңген ой маржандарын оқыту барысында креативтілік әдісті жүйелі қолдану оқушыларға да, мұғалімдерге мол-мол көмек бере алады.

Сонымен қатар көрнекілік әдісті орынды қолдану арқылы Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің құндылығы мол тұстарын меңгерту сапалы білімге қол жеткізеді. Бұл ретте көрнекіліктер жүйесінде тек кітап, сурет-иллюстрациялар ғана емес, ғаламтор, компьютер, түрлі дыбыс-бейне ақпараттық құралдары болуы тиіс екенідігі белгілі.

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін меңгертуде қазақ тілінің, тарихтың, музыканың барлық басқа пәндердің қосатын үлесі аз болмайды.

Сондықтан тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқытуда пәнаралық байланысты ерекше мол қолдану керек.

Қазақ тілі пәнімен байланыс.Оқушының байланысқан сөйлеу тілін дамытуда қазақ әдебиетінің орны үлкен, себебі оқушы көркем әдеби тіл байлығын тілдік заңдылық тұрғысынан танып-біліп, оның сәйкес модельдерін грамматикалық ережеге сүйене отырып, жаңадан жасауға қалыптасады.Қазақ әдебиеті – қазақ тілінің көркемдікті жасау функциясының жарқын көрінісі болғандықтан, қазақ тілінің эстетикалық болмысы осы екі пәннің өзара байланысы негізінде кең аяда танытылады.

Қазақ тілі де, қазақ әдебиеті де шәкірттерге адам болмысының түпнегізінде жатқан коммуникативтік қарым-қатынасты үйретеді, тіл – заңдылықтарын үйретеді, әдебиет – коммуникативтік қатынастың тіл арқылы жасалған эстетикалық жоғары дәрежедегі дайын модельдерін танытады, соған баулиды.Қазақ тілі пәні мектепте оқылатын барлық пәндермен пәнаралық байланысты болады.

Өйткені қазақ тілі – барлық пәндер бойынша сөйлеу және жазу құралы және білім мазмұны қазақ тілінде айтылады, бағаланады, тексеріледі. Оқушының ойлауы жүйелі де ұшқыр, дүниетанымы біртұтас, тілі айқын да дұрыс болуы үшін әдебиетті қазақ тілі пәнімен байланысты меңгертілуі аса маңызды болып табылады.

Қазақ тілімен пәнаралық байланыс жүйелі және бірізділікпен жүргізу арқылы оқушыларда қазақ әдебиеті пәні мазмұнындағы тәрбиелік қуаттың маңызды орны мен қызметі танылады. Әдебиеттен меңгертілетін ғылыми ұғымның ақпараттық сыйымдылығы негізінде көлемі ұлғайып, бір мәселенің жан-жақты қырынан танылуы мүмкін болады. Оқушылардың тұжырымдық ойлауы қалыптасады, жүйелі ойлаудың сабақтастығы мен бірізділігін қолдану әдісі қалыптасады.

Бұл ретте Әбіш Кекілбаевтың «Тіл және тәуелсіздік» деген кітабын оқушыларға өз бетімен оқуға кеңес берсе де болады.

Қазақстан тарихы пәнімен байланысы. Қазақ әдебиеті – қазақ ұлтының тарихы жолында қалыптасқан мәдениетінің формасы, түрі, көрінісі. Қазақ әдебиеті – көне түркі ескерткіштерінен бастау алып, сан ғасырлық тарихи жолды қазақ ұлты деген мазмұнда таңбалап, сақтап, ұлттық сананы қалыптастырып тұрған киелі қуаты бар күш.

Ана тіліміз қазақтардың бір ұлт болып тұтасып, Қазақстан деген мемлекет құрып, тілдегі диалектілік ерекшеліктері жоқтың қасында болып, сөйлеу тілінде де, жазу тілінде де біртұтастық жүйені сақтап қалып отыр.

Тәуелсіздік жылдарында жарық көрген З.Қабдоловтың «Менің Әуезовім», Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы», С.Сматайдың «Жарлығап батыр», Қ.Жұмаділовтің «Дарабоз», Қ.Исабаевтың «Шоң би», С. Досановтың төрт томдық «Жиырмасыншы ғасыр, Т.Мамасейіттің «Таңжарық», Ө.Ахметтің «Адасқан ғасыр», Н.Оразалиннің «Ғасырмен қоштасу», Ә.Сәрсенбайұлының «Ғасыр мен ғасыр беттессе», Қ.Мырза-Әлидің «Заман-ай», «Алаштың арманы», Н.Айтұлының «Бәйтерек», А.Әлімғазыұлының «Жаралы Желтоқсан», «Ер намысы – ел намысы» атты жинақтар, Ә.Кекілбаевтың «Абылай хан», М.Байсеркеновтің «Абылай ханның ақырғы күндері», Р. Отарбаевтың «Бейбарыс сұлтан», Шахмардан Құсайыновтың «Томирис», И.Оразбаевтың «Шыңғыс хан», Иран-Ғайыптың «Естайдың Қорланы» т.б. шығармалары тарихи желімен тікелей байланыста оқылатын көркем туындылар болып табылады.

Музыкамен байланысы.Әдебиет сабағының музыкамен байланысы да аса маңызды болып табылады. Музыка адами сезімнің айқын көрінісі ретінде әдеби танымның кеңеюіне, санаға, жүреке бойлай сіңуіне тірек болады. Осындай мәліметтер негізінде қазақ әдебиеті мен музыканың өзара пәнаралық байланыс ерекшелігі танытылады.

Мысалы, композиторлардың тәуелсіздік, Астана туралы музыкалық шығармаларын, Н.Назарбаевтың сөзіне жазылған «Елім менің», «Үшқоңыр» әндерін, пианист А.Райымқұлованың «Дала сыры» симфониялық поэмасын т.б. тыңдата отырып музыка мен әдебиеттің интеграцияланған сабағын өткзуідің тәрбиелік қуаты зор болатынына дау жоқ.

Бейнелеу өнерімен байланысы. Әдебиет пен бейнелеу өнерінің өзара пәнаралық байланысын жүзеге асыруда оқушылар ана тілінің эстетикалық қуат-күші мен бейнелеу өнерінің эстетикалық әсерін байланыстыра танып-білу дағдыларын қалыптастыру басты міндет болып табылады.

Бейнелеу өнері – оқушыға дүниені эстетикалық және көркемдік тұрғыдан танып-игеру білік-дағдыларын қалыптастырады.

Әдеби туындының көркем құны мен бағасын тану әдістерін меңгертеді. Бейнелеу өнеріне байланысты қазақ ұлттық танымында қалыптасқан бояулар атаулары мен терминдер, ұғымдар мен түсініктерді жинақтау, жүйелеуге үйрету арқылы осы екі пәннің өзара байланысы жүзеге асырылады.

Мысалы, Алматыда Тәуелсіздік Монументінің ашылуынан бастап Қазақстан Республикасының бас қаласы – Астана болмысының дүние жүзі мойындап отырған ерекше бейнеде қалыптасуы – қазақ бейнелеу өнері дамуының жаңа дәуірі екендігі әдебиетпен тығыз байланыстырыла танытылуы керек.

Жаратылыстану-математикалық пәндер циклімен байланысы.Әдебиет пәні бойынша берілген оқу материалдарының мазмұны жаратылыстану пәндерінің мазмұнымен тікелей байланыста болады.

Бұл пәндермен, әсіресе, биологиямен, химиямен, экологиямен байланыстыру арқылы адамның осы үдерістің (биогеохимия) құраушы ажырамас бөлшегі екендігін танытады. Ә.Нұрпейісовтің «Соңғы парыз», С.Елубаевтың «Жиырмасыншы ғасыр» т.б. көптеген шығармалардың жаратылыстану пәндерінің мазмұнымен тікелей байланыста оқытылуы оқушылардың дүниетанымын кең арналы етіп қалыптастырады.

^ 2 Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесінің тәрбиелік негіздері


Елбасы Н.Ә. Назарбаев: «Елімізге бойынаата-бабамыздың ел мен жерге деген сүйіспеншілік қасиеті дарыған, егеменді елімізге аянбай қызмет ететін, ой-өрісі кең, алғыр да жүректі, сауатты да салауатты азаматтар қажет», – деп атап көрсеткені белгілі.

Ол азаматтар – бүгінгі мектепте білім алып жатқан оқушылар десек, олардың жан-дүниесінің еліне деген сүйіспеншілікке толы, ой-өрісі кең болуы әдебиет сабағына, оның ішінде тәуелсіздікті жыр еткен әдебиетті оқытумен тікелей байланысты.

Қазіргі мектептерде қазақ әдебиетін оқытудың мақсатына айналған ерекше парыз – тәуелсіз елде дүниеге келіп, тәуелсіздіктің саф ауасымен еркін тыныстап өсіп келе жатқан, болашағын осы тәуелсіз елдің болашағымен тығыз байланыстарған өскелең ұрпақтың рухани-адамгершілік қазынасын тәрбиелеп қалыптастыру.

Бүгінгі күні мейірімділік, мейірбандылық, патриоттық, қайтарымын күтпейтін жақсылықтар жасау деген асыл қасиеттер адам бойынан көп табыла бермей, оларды өзінің өзінің өмірлік мақсатына айналдырған адамдардың қоғамда «қызық адам екен» дейтін категорияға түсіріліп жатқаны айқын проблема.

Бірақ дәл осы айтылған мәселенің шешілуі немесе күрмеле түсуін шешім ету – барлық елдің болашағының қандай болатынынан да айқын хабар береді.Оқушыларға әдебиетті оқыту барысында рухани-адамгершілік тәрие беру туралы айтардың алдында «мұғалімнің тұлғасы» туралы мәселе жайы да маңызды болып табылады. Мұғалім өзінің болмысымен оқушыларға өзі үйрететін тәрбиелік құндылықтардың иегері болуы керек.

Әдебиет мұғалімінің интеллектуалдық деңгейі тек әдеби туындылармен қазақ тілін білуден ғана емес, қазақ халқының тарихын, мәдениетін, «тәуелсіздік» деп ғасырлар бойы аңсап, соның жолында күрескен тұлғалар туралы білімдік ақпараты мол болуы керек.

Осындай мұғалім ғана «Тәуелсіз Қазақстан әдебиеті» жөнінде білім беріп, оқушыларды адамгершілік отансүйгіштік, патриоттық, сүйіспеншілік деген киелі тәрбие тұмаларынан нәрлендіре алады. Бірақ тек сабақтың барысында тәрбиелік мақсаттарға қол жеткізе алу қиын екендігі де белгілі. Сондықтан әдебиетші мұғалім «Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті» тақырыбында факультативтік сабақтар жүргізіп, үйірме құруы керек болады.

Осындай жан-жақты жұмыстардың бір арнада жүйелі жоспармен жүргізілуі арқылы оқушылардың өзінің туған тілі мен әдебиетіне, мәдениетіне, тарихына дүниетанымдық көзқарасы қалыптастырылып, жан-дүниесінің қай иірімінен болса да, адамгершіліктің сәулесі табылатындай етіп тәрбиелеуге болады.

«Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті» саласының өте жақсы деңгейде оқытылуы арқылы оқушылардың жаңа, ерекше, болашаққа жол тауып беретін мәдени аяны қалыптастыратынын әдебиетші мұғалім әрдайым есінде тұтқаны дұрыс.

«Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің» өкілдері кімдер? Олардың көркем шығармаларының өзегі нені ту етеді?

Олардың мазмұнында неден арылып, нені қасиет етіп бойымызға сіңіруіміз керек? Тәуелсіздікті жырлаға көркем шығармалардың кейіпкерінің асыл қасиеттері қандай?

Жас құрақ өкілдер оларды оқыған кезде нені үйрене, неден жирене алады?

Тәуелсіздік орнағанша құндылық болған әдеби қазынамыздан қайсысы қазіргі заманның емес, өткен тарихтың еншісінде қалып қойды?

Әдебиетші мұғалімнің санасындағы өзіндік болмысын танытатын дүниетанымдық көзқарастары оның тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті туындыларын оқытуға кедергі келтірмей ме деген сауал туындайды.

Өйткені кеңес дәуіріндегі коммунистік ұранның қазіргі «Алла, Адам, Иман, Ұлтым, Халқым, Қазағым, Атамекенім, Ата-бабам» деп жырланатын ұғымдармен бітіспес алшақтығы айқын емес пе?

Неліктен қаламгерлер тарихи тұлғаларды көптеп жазып, қазіргі қазақстандық азаматтың бейнесі әдеби жанрларда неліктен аз суреттеледі? Жас ақындар мен жас жазушылардың «жастық шағы» әлі неше жасқа дейін ұзаруы мүмкін? Әдебиетіміздің көрнекті өкілдерінің шоғырлы жұлдыздары қашан танымал болады?

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқытудың тәрбиелік негіздері осындай сандаған сұрақтардың шешімін анықтауы керек. Ең алдымен, әдебиетті оқыту барысында «субъект–субъектілік» қарым-қатынастың басты дидактикалық талап болуын назарда ұстау керек.

Қазақ әдебиетінің «Тәуелсіздік жылдарындағы әдебиет» деген маңызды тарауы 1991 жылдан бері әлі де бір арнаға тоғыстырмай, сала-саласымен даму барысы туралы жүйелі зерттеген еңбектер көбеймей, оны оқыту әдістемесінің мүлде дерлік қолға алынбай келе жатқандығы – ойландыратын мәселе.

Әдебиет – өнер болғандықтан, диалогтік әдіс негізгі орында болатыны белгілі. Бір көркем шығармаға түрлі көзқарастың болуын мүмкін ететін және өзіндік таным тұғырын қалыптастыруды міндет ететін диалог әдісі қазіргі әдебиет сабақтарының басты әдістерінің бірі болуы тиіс.

Оқушының рухани-адамгершілік тәрбиесін жалпыадамзаттық, тәуелсіз қазақстандық, ерікті жеке тұлғалық бағытта қалыптастырып дамыту үшін осы мақсатқа лайық іріктелініп сұрыпталған білім мазмұнын меңгерту барысы әдебиет сабағының тәрбиелік барлық әлеуетін потенциалын танытады.

Қазақ халқының тарихында кеңестік және одан бұрынғы ресейлік патшалық отаршылдық саясаттың қазақтың ұлттық, тарихи, патриоттық санасын, адамгершілік туралы құндылықтарын тұмандатып, бүркемелеп, мемлекеттік деңгейдегі болмысының дұрыс қалыптаспауына барын салып баққаны белгілі.Ұлттық құндылықтарымыздың белі бүгілсе де, тізе бүкпегенін 1986 жылғы желтоқсандағы қазақ жастарының намысы мен ерліктері айқын көрсеткені белгілі. Оны қазақ әдебиетінің ұлттық сананы қалыптастырып, тәрбиелеудегі қуаттылығы деп түсіну керек.

Қазақ әдебиетінің тәрбиелік әлеуетінде болашақ Қазақстанның іргетасын сенімді қалыптастыратын тілдік-идеялық қуат болуы міндетті болып табылады. Сондай сенімді іргетас ретінде партиоттық тәрбие, Отанды сүю, жеке бастың қамын емес, ең алдымен елдің амандығын, тұтастығын ойлауға тәрбиелеу алынады.

Қазақстан Республикасының көпұлтты болмысын біртұтас елдік болмысқа айналдыруға қазақ әдебиеті мүдделі, ол құндылықтарды тек қазақ мектебінде ғана емес, қазақ әдебиетін оқытатын қазақстандық барлық мектептерде меңгертуге мұғалімдер мен әдіскерлер өздерінің ғылыми және әдістемелік, тәрбиеші ретіндегі күш-қуатын жұмсауы тиіс.

Әдебиетті оқыту барысында оқушыларды экологиялық тәрбиелеу. Біздің қоғамымызда да дүние жүзінде болып жатқан қоғамдық-әлеуметтік үдерістер бел алып отыр. Оның ішінде, атап айтқанда, адамдардың өзін қоршаған ортаға, өзінің ана тіліне, өзінің рухани-адамгершілік дүниесіне салғырттықпен қарау, оларды сақтау мен қорғау туралы білімі мен біліктерінің жеткіліксіздігі күннен-күнге өсіп келеді.

Осымен байланысты, экологиялық тәрбиенің қоршаған ортаның экологиясы, ана тілінің экологиясы, адамның рухани-адамгершілік жан-дүниесінің экологиясы деген мәселелері әдебиетті оқытумен, әсіресе, байланысты болуы керек.

^ Эстетикалық тәрбиелеу мәселелері.Оқушыларды эстетикалық тәрбиелеу – оларды шындық болмысқа деген эстетикалық қарым-қатынасты, көзқарасты мақсатты түрде қалыптастыру жүйесі екендігі белгілі.

Әдебиетті оқыту барысында оқушыларды эстетикалық тәрбиелеудің өзегі – оқушының жеке тұлғасы және оның табиғи туа бітті болмысындағы қабілеттер мен шығармашылық әлеуеттердің жүзеге асырылуына арналған тәрбие жұмыстар жүйесі.

Әдебиет – өнердің бір түрі ретінде оқушының жеке тұлғасын эстетикалық тәрбиелудің қуатты құралы болып табылады. Әдеби шығармалар оқушыға тек білім мазмұнын меңгертіп қана қоймайды, сонымен бірге оқушының сол эстетикалық әлемде өзінің ой-пікірін, танымын, талғамын жүзеге асыратын қабілеттер мен білік-дағдыларды қалыптастырып, дамытуға арналады.

Әдеби шығармалар оқушының сұлулыққа, мейірімділік пен адамгершілікке, әділдікке деген ұмтылысы, құштарлығын нақты әдеби шығармадағы өмірлікке жақын келетін суреттемелерді меңгерту арқылы оятады.

Тәуелсіз еліміздегі ұлттық құндылықтар мен салт-сананың қайта жаңғыруы барысында әдебиеттің аса қуатты рухани байытқыш мүмкіндігін қолдан шығарып алмай, мұғалім барынша мол-мол етіп пайдалана алуы керек.

Ақын-жазушыларымыздың еркін елде шығармашылықпен жазылған әдеби шығармаларының өз оқырманына, оның ішінде жасөсіпірімдерге беретін тәрбиелік күші көркем туындының әр сөйлемінен, әрбір сөзі мен сөз тіркесінен көрініп тұратыны анық.

Мұғалім өз оқушыларын сол биік пафосты сезімді тани білуге, қазақ тіл мәдениетінің тамаша маржандарын тани және қолдануға баулуы керек.

Прозалық шығарманың тәрбиелік әлеуетін танытуда көркем туындының тақырыбын, идеясы мен ондағы негізгі проблеманы айқындап алудың маңызы зор.

Оқушыларды тәуелсіздік жылдарында дүниеге келген прозалық шығармаларды саналылықпен талдап оқуға дағдыландыру үшін, оқушылардың «тәуелсіздік» идеясын қастерлі де аса қасиетті ұғым екендігін түсініп, осы түсінікпен өмір сүруге қалыптастыру үшін және оларға көркем мәтінді талдау білік-дағдыларын меңгеруі үшін мұғалім көп жұмыс жасауы тиіс. Олардың ішінде мынадай маңызды амал-тәсілдерді атап көрсету керек.

Біріншіден, оқушыларға көркем мәтінді талдау үшін аса керекті құрал және тірек білім болып табылатын әдебиеттану теориясынан, терминдерден толыққанды мағлұмат беру керек.

Екіншіден, осы тірек білімдерін көркем мәтінді талдау барысында қолдану тәсілдерін үйрету керек.

Үшіншіден,оқушыларға көркем прозалық мәтінді өз бетімен талдау жолдарын байыппен меңгерту керек.

Төртіншіден, сабақ үстінде сыныптағы оқушылардың жеке басының дамуы мен психологиялық ерекшеліктерін аса мән бере отырып көркем мәтінді талдау тапсырмаларын орындату керек.

Р. Отарбаевтың «Біздің ауылдың амазонкалары» атты жинағына енген (2012 ж.) «Мона Лиза» әңгімесі бойынша мұғалім ерекше интеграциялық сабақ та өткізе алады, болмаса арнайы тәрбие сағатын да өткізе алады.

«Аяғымды аттап баса алмай қалдым. Бойымды бір беймәлім сезім билеп: «Кездестік-ау, ақыры»,- дедім. Өтіп кеткен өкпе де, өшіп қоламтасы қалған өкініш те осы екі ауыз сөзге сыйып жатты.

^ Сонда да оның көзіне қарағым келген. Тіпті де мүмкін емес. Бұл фәниден түңілген сынды. Мен де торыққам.

Күз лебі келді. Теңіз самалы боп жеткен. Жапырақ жауа қоймаған шақ.

  • Келіңіз, фотоға түсейік.

  • Өмірлік естелік!

  • Полковник, сізді де кезінде суретпен әуестенген деп естідік.

Жүрегім шанышты. Алаңға ағылған қалың тобырға қарағым келмеді. Теріс айналдым. Леонардо да Винчидің мүсіні алыстап бара жатты. Санта Мария көшесіне жеткенде алқындым. Жанымның бір жіңішке жібі дірілдеп барып үзіліп кетті білем. Тәлтіректеп, қалт-құлт басып келіп отырдым.

  • Сеньор, көмек керек пе? – деген сөздер ауаға сіңіп жатты. Алыстан бұлдырап Мона Лиза бейнесі елес берді. Әдемі келбеті, төгілген қолаң шашы,қоңырқай көзі ... Баяғыдай құпия жымияды» (169 бет).

Бұл әңгімені интеграциялық әдісті қолдана отырып өткізетін болса, Леонардо да Винчидің «Джоконда немесе Мона Лиза» деген атақты картинасының көшірмесін алып келіп, оқушыларға суреттің тарихы туралы айтып беретін болса, Р.Отарбаевтың осы әңгімесінің танымдық, тәрбиелік,эстетикалық әлеуеті танылады.

Поэзиялық шығармалардың қайсысының да болса тәрбиелік әлеуеті мол екені белгілі. Қазақтың «Өнер алды – қызыл тіл» деген қағидасына сүйенетін болсақ, Абайдың «Өлеңге әркімнің де бар таласы» дегені рас болса, онда оқушылардың барлығы дерлік Тәуелсіз Қазақстанның поэзиясын оқып-білуге деген үлкен құштарлықпен ұмтылатыны анық.

Тәуелсіздік жылдарында дүниеге келген қазақ ақындарының жырлары – оқушылардың патриоттық, адамгершілік, отаншылдық сезімдерін дамытып, эстетикалық талғамын ұштай түсуге әлеуеті зор деп айта аламыз. Атап айтканда,К.Ахметованың «Тәуелсіздік сөзі», Ә.Дастанұлының «Мың сөз», О.Асқардың «Тәуелсіздік тартулары», Б.Айболатұлының «Көзмоншақ», Р.Есдәулеттің «Бөрінама», Н.Бердалының «Жаңбырлы түн» т.б. туындылардың тәрбиелік әлеуеті зор.

Ыбыраев Маралтай ақынның «Ай» атты өлеңінің талдау үлгісін көрсетейік.


«АЙ»


^ Түпсіз дүние, түбің толса, мен ертең,

Келмес жаққа жан сәулесін жөнелтем.

Ай толғанда күрсініп қап көкірек,

Сүрінгенде күрең түсті көлеңкем.


Мен – тірі жан, ол – тірі жан – тәні гүл,

Табсып ек, сәтсіз болды бәрібір.

Өз басымдай көруші ем ғой мен оны,

Көз жасымдай тамып кеткен сары нұр.


^ Мен сезбеген ішінде бір күнә қап,

Мазаңды алса пәк махаббат кіналап,

Басымдағы айға тигіз ерніңді,

Көктегі Айға мінажат қып, мінажат!..


^ Түн ортасы. Түннің түріп түндігін,

Жұлдыз ақты.. Анау жұлдыз кімдікі...

Түптің-түбі – біз жолығар нүктеміз,

Көктегі Ай мен жерлегі Айдың кіндігі.


Маралтайдың өлеңіндегі керемет сезім – оның лирикасының қуаттылығын танытады. Сөздердің үйлесіммен тіркесімі, сөйлемдері – ана тіліміздің адамға қанат бітіріп, ой-сезімін шарықтататын мүмкіндігін таныта түседі. «Көктегі Ай» мен «жердегі Айдың» үндесуін тілеген ақынның арманы – оқырманның тыңнан табатын жаңашыл бейнесі.

Бұл ретте Мұқағали ақынның «Жапырақ жүрек жас қайың» өлеңімен үндес шабыт пен буырқанған сезімнің мұңайған әдемі келбетін танытады.

Драмалық шығармалардың тәрбиелік қуатын меңгерту үшінмұғалім, міндетті түрде, театрмен байланысын, мектептегі драмалық үйірменің жұмысын күшейтуі керек болады. Өйткені, тек драмалық шығарманың мәтінін мұалімнің оқып беруі немесе оқушының өз бетімен танысып оқып қоюы- драмалық шығарманың адамның жан-дүниесін байыту құралы ретіндегі қызметін сенімді атқара алмайды.

Драмалық шығарма – театрмен тығыз байланысты бола отырып, сол күші арқылы оқырманын, көрерменін ерекше әсерге бөлейтін жанр.

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ драматургиясының даму қарқыны мен жай-күйі туралы жоғарыда айтылып кетті. Бұл ретте Жазушылар Одағы басқармасының төрағасы Н.Оразалиннің: «Театр өнері арқылы Республикамызды бүкіл әлем таныған ел дәрежесіне көтеріп, бүгінгі заманға сай өркендеуімізге толық мүмкіндік бар. Бұл іргелі міндеттің жүзеге асуына қаламгер-драматургтеріміз де өз үлестерін қосып келеді. Болашақта да қоса бермек. Қосуға тиіс. Өйткені, театр өнерінің қайнар көзі мен арқауы – ұлттық драматургия», – деген пікірін келтіру орынды болмақ.

Қазақ қыздарының өр әрі еркін бейнесі – тек ауыз әдебиеті мен поэзия, прозаның ғана емес, драматургияның да өзекті тақырыбы. Қазақтың батыр қыздары дегенде, әрққайсымыздың көз алдымызға бірден Әлия мен Мәншүк келетіні белгілі.

Негізінде, қазақ қыздарының батырлық жолы Томирис – Тұмар анамыздан бастау алатыны белгілі. Тәуелсіздік алған Қазақстанның драматургиясында тарихи бейнелер мол-мол сруттеле бастаса, соның бір шырайын шығарған туынды – Шахмардан Құсайыновтың «Томирис» драмасы.

Бұл пьеса – Томирис анамыздың өмір сүрген б.э.д 503 жылдардағы ата-бабамыздың атамекенді қалай сүйгенін, қалай қорғағанын, қалай сақтағанын суреттеген биік парасатқа жетелейтін көркем туынды. Томирис туралы Геродот жазбаларынан жеткен мәлімет парсының елдерді бағындыруға бет алған Кир патшаның қан аңсаған басын қанға бөктіріп, «іздеп келгенің қан болса, қанып іш!» деп, дүниені сақ қызының әлемді дүр сілкіндірген қайратты ерлігі арқылы қайталанбайтын бейнесін танытады. Томиристің осындай ерлігі қазіргі қазақ қызының әрқайсысының бойынан табылатыны сөзсіз.

Мұғалім осы пьесамен таныстыру барысына қазақ қызы туралы ән, өлең-жыр, тарихи деректер, суреттерді тұтастыра отырып, Томиристің ерлігі – ұрпақтар санасында әлі де берік орын алып отырғанын түйсіктеріне жеткізе түсіндіргені дұрыс.

Қазақ үшін қыз – ұлттық намыстың бір белгісі. Қыздың пәктігі, өрлігі мен батырлығы – ұлттың болашағының мықты болуының сенімді тірегі. Осындай тәрбиелік маңызы үлкен «Томирис» пьесасына қоса оқушыларға өз бетімен Б.Жандарбековтың «Томирис», «Сақтар» дилогиясын оқуға ұсынуға болады.

Осы ретте ғаламтор арқылы М.Әуезов атындағы театрдың веб-сайтын интерактивтік тақтаға қосып, пьесаның мәтіні мен театрдағы «Томирис» спектаклінің қойылымын байланыстыра көрсетуді ұсынамыз. Тәрбиелік әлеуеті өте күшті Шахмардан Құсайыновтың «Томирис» спектакіленен үзінді келтіріп, Интернеттен көрсетуге болады.

«Біздің дәуірімізге дейінгі 5030 жылдар шамасында өсір сүрген, біздің арғы тегіміз сақтар туралы, біздің қазіргі өмір сүріп отырған жерімізді сол кездегі ең құдіретті қолбасшы парсы патшасы Кирдің шапқыншылығынан қорғап қалған, жалғыз ұлынан, күйеуінен айрылған сақ патшайымы – Томирис – Тұмархан – Шұғыла туралы сіз не білесіз, көрермен?» (1 сурет).

1 сурет


Исраил Сапарбайдың Қазақстан Республикасының Әнұранының авторы Шәмші Қалдаяқовқа арналған «Сыған серенадасы» драмасы – тәуелсіздік еліміздің қазақ әдебиетінің алтын қазынасына қосылған маржан туындысы (2 сурет).

2 сурет


Бұл драманы оқыту барысында да мұғалім оқушыларды театрға алып баруына немесе веб-сайт арқылы театрмен интерактивтік байланыс жасауына мүмкіндіктер мол.

Қазақтың рухани дүниесі тарих шаңынан арылып, жаңа заманға өзінің қуатын беру үшін аршылып жатқанда, нарықтық экономика барлық әлемге билік құратын өзінің заңдарын да қазақ қоғамына ендете бастағаны белгілі.

Әлімжанұлы Еленнің «Тақталас» драмасы – қазақтың материалдық дүние мен рухани дүниенің арпалысына түсіп жатқан психологиялық болмысы керемет суреттелген туынды.

Осы пьесаның мазмұнындағы патриоттық сезімнің, өз ұлтының болашағы үшін алаңдаушылықтың, туған халқын бірлікке, бәтуаға шақыруының ерекше психологиялық портреттер арқылы берілуін оқушыларға талдап-танытып, спектакльге апарып, мектепте оқушылардың драмалық үйірмесін ұйымдастырып санасына жеткізу керек.

«Тақталас» пьесасының басталуының өзі – оқушылардың алға қойған болашақ мамандығының тек «креслоға-таққа» отырумен байланысты болмауын байқатады.


«І бөлім

Төрде бос орынтақ. Жауғабай кіреді. Ол орынтақты көріп тамашалап көріп жүр.

Жауғабай.Пай-пай-пай! Иесі жоқ кездің өзінде айбынды екен-ау бұл тақ дегенің! Тақ қой бұл, иә, тақ! Баяғыда атқа мінген қазақтың арқасы қозып, әруақтанып кетеді деуші еді. Бүгінде креслоға отырған қазақ қоқырайып шыға келеді.

Алдына кірген адамға емес, аспанға қарайды. Басынан көкірегі биіктеп кетеді. Биіктемей қайтсін. Не кием, не ішем демейді. Біздің де аштан өлетін халымыз жоқ, бірақ қанша тамағың тоқ, киімің көк болса да оның қызығы мансаптың қызуындай қайдан болсын. Орынтаққа қолы жеткеннің ақ дегені алғыс, қара дегін қарғыс...».

Пьесаның қазақ қоғамына жат, бірақ жаңа заманның өз талаптарының ішіндегі бастысына айналып бара жатқан «мансап» пен «тақыт», «бастық» деген ұғымдарды комедия жанрында күлдіре отырып күңірентетін күші бар екенін мұғалім талдап түсіндіріп береді.

Сонымен бірге пьесадағы авторлық қолданыстарға тілдік талдау жүргізіледі.

Драматургтің «тақ» пен «орындық» деген сөздерді біріктіріп, оқушыларға «орынтақ» деген сөзге талдау жасату арқылы ерекше қолданыс екендігіне көздерін жеткізу керек.

^ 3 Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі


Қазақ әдебиетін оқыту үдерісінде оқушылардың ойлау және сөйлеу мәдениетін қалыптастыру – негізгі міндетболып саналады. Дұрыс ойлау және сөйлеуге үйретуде оқушылардың интеллектуалдық даму деңгейі, өзін-өзі ұстау тәртіптері, жан-дүниесіндегі мәнді болып саналатын рухани құндылықтары жетілдіруі аса маңызды.

Оқушының интеллектуалдық даму деңгейі оның өзін-өзі және басқа адамдарды тани білуі арқылы танылады. Адам баласы бір-бірімен алдымен, ТАНЫСАДЫ, сонан соң БІЛІСЕДІ, үшінші кезекте – ТАНИДЫ.Бұл – дүниені тану барысындағы теориялық ойлаудың қалыптасу үдерісі.

^ ТАНЫСУ сатысында оқушы заттың, құбылыстың сыртқы белгілерін танып-меңгереді.

БІЛІСУ сатысында оқушы заттың, не құбылыстың құраушы компоненттерінің өзара байланысы мен одан туындайтын қатынастарының түрін және мәнін танып-меңгереді.

^ ТАНУ сатысында оқушы алғашқы екі сатыдатанып-меңгерген заңдылықтары негізінде өзіндік ой-тұжырымдар құрап, жаңа зат немесе құбылыстарды танып, аша алатын қабілетін ашады.

Әдебиетті оқыту әдістемесінің маңызды тармағы оқушылардың әдеби шығармаларды оқуын ұйымдастырумен байланысты. Көркем шығарма мәтінін оқу , әрине, күрделі де көпқырлы үдеріс.

Мәтінді оқи отырып, оны тақырыбына, идеясына, мазмұндық көркемдігіне, композициясы мен сюжетіне талдау жасау – арнайы үйретуді қажет ететін біліктілік.

Ал қазіргі кездегі оқушылардың ақпараттық технологияның сан түрін күнбе-күн тікелей өмірлік қолданысында пайдаланып жүргендігін ескеретін болсақ, оқушыларды кітап оқуға отырғызудың өзі – соншалықты қиын мәселе екендігі таныла түседі.

Қазіргі оқушылардың көркем шығармаларды оқуға бет бұра алмай жүруінің, психологиялық тұрғыдан да, әдістемелік, тіпті әлеуметтік тұрғыдан да күрмелген проблемалары көп.

Олардың қатарында оқушылардың Ұлттық бірыңғай тестілеуге даярлану арқылы өзінің рухани дүниесін байытатын көркем шығармаларды оқуға толыққандылықпен бет бұруға уақытының шектеулігі; қазақ тілінде сөйлеу мәдениетінің төмендігі; кітап сатып алу немесе кітапхана жазылып кітап сияқты маңызды шаруаның екінші деңгейге түсіп қалғандығы; ата-ана тәрбиесінің қай тілде басым болып жатқандығы; болашақ өмірін қандай модельде құрып алуымен (Англияда оқимын, Америкада тұрғым келеді т.б.) байланысты мәселелер орын алып отыр.

Негізінде, оқушылардың оқырман ретінде тәрбиелеудің бірнеше кезеңі бары белгілі. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті шығармаларын оқытуда осы кезеңге бөлу ерекшелігін басты назарда тұтқан дұрыс. Кезеңдер:

  1. 5-6 сыныпта оқыту; бұл кезеңде оқушыларды көркем әдебиеттің сезімді, сезімталдықты тәрбиелеудегі ролі өте күшті; бұл жаста әдеби шығармалар мазмұны аса әсерлі болып қабылданады. Шығармашылықтан яғни автордан гөрі бұл жастағы оқушылардың ішкі сезімдері мен қабылдау әсерлеріне кейіпкер ықпал етуші басты рольге ие болады.

  2. 7-8 сыныпта оқыту; бұл кезеңдегі оқушылар, көп ретте, адамгершілік ұстанымдарын таразыға салып, өзіне, достарына, ата-анасына, ұстаздарына, тұтас қоғамға адамгершілік нормаларын қалай ұстап келе жатқандағы тұрғысынан сынай және ойлана қарайды; өзіндік санасы өсіп қалыптаса бастаған осы жастағы оқушының талғамына лайық қазақ әдебиетінің жаңа буынын сұрыптау – маңызды дидактикалық шешім болып табылады; осы жастағы оқушылар репродуктивтік қабылдаудан аналитикалық талдауға көше бастайды.

  3. 9-11 сыныпта оқыту; бұл жастағы оқушыларда кез келген құбылыстың, оқиғаның нәрсенің СЕБЕБІ мен САЛДАРЫН білуге деген ұмтылысы және құлшынысы өседі; әдеби шығарманың өнер туындысы ретіндегі қасиеті мен қадірін авторымен, ұлтымен, қоғаммен тарихи және эстетикалық тұрғыдан байланыстыра түсінуге талпынады. Осы жастағы оқушы өзінің оқырмандық талаптарын жүйеге түсіріп, «жақсы» мен «жаманды» айыратындай дәрежеге әбден жетеді.

Міне, осындай сипаттамаға сүйене отырып, мұғалім оқушыларға әдеби шығармаларды меңгерту үдерісін ұйымдастырады.

Әдебиетті оқытуда мәнерлеп оқытуға көп мән бере қарау керек.

Мәнерлеп оқу – әдебиетті талдаудың негізі, бастау көзі болып табылады. Әрбір әдеби шығарманы оқып-меңгерудің басы көркем мәтінді мәнерлеп оқудан басталады.

Мәнерлеп оқу – әдеби талдаудың ешқайсысымен алмастырымайтын ерекше қабылдау үдерісі болып табылады. Әр буында, әр сөзде, сөз тіркесінде, әрбір сөйлемде орныққан интонация сол сөзді айтып тұрған кейіпкердің жан-дүниесін мәнерлеп оқып тұрған оқушыға бірден ұғындыратыны сөзсіз.

Әрине, оқушы сол интонацияларды айқын беруге ұялатыны белгілі, бірақ, мұғалімнің міндеті – шынайы мәнерлеп оқу мен дұрыс оқымауды салыстыра көрсетіп, сөздің мәнісін сол сөзді қалай айтуы арқылы ғана беруге болатынын барынша түсіндіре алса дұрыс болады.

Әдеби шығармаларға түсініктеме бере отырып (комментарий беріп) оқу – мұғалімнің оқушыға көркем шығарманың терең мазмұнындағы мәнді қабаттарды тани білуіне көмектесетін тамаша әдіс. Көркем әдебиетті алғашқы оқу – көркем шығарманың тақырыптық-идеялық мазмұнын бірден түсіндіре алмасы белгілі. Екінші оқу – талдай оқудың жаңа сатыға көтерілген, сезімге ғана емес, ақыл-ойға әсер етуге бағытталған және басқа әдістермен араластырыла қолданылатын әдіс болып табылады.

Түсініктеме бере отырып оқудың лексикалық түсініктеме беру деп аталатын тәсілі – автордың көркем шығарма мазмұнындағы дәуірге сай қолданған сөздерін немесе автордың өзіндік дүниетанымдық деңгейіне лайықталған сөздерге лексикалық түсініктеме беру – тек көркем мәтіннің байлығын түсіндіріп қана қоймайды, сонымен бірге оқушының сөз байлығын да дамытады.

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқытуда дәстүрлі оқу түрлері – кітапты мұғалімнің оқуы, рольге бөліп оқу, өз бетімен оқу сияқты әдістермен ғана шектеуге болмайды.

Жаңа инновациялық технологияларды шеберлікпен және көбірек қолдану арқылы тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін жаңа және сапалы жүйеде оқыту дәстүрін қалыптастыру керек.

Қазақ әдебиетін оқытдың жаңа технологиялары – қазақ әдебиеті бойынша оқу бағдарламасында берілген тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінен берілетін білім мазмұнын жүзеге асырушы тәсілдері жүйесі.

Бұл жүйеде білім берудің көздеген мақсат-міндеттеріне сәйкес формалары, әдістері мен құралдары өзара байланыспен орналасып, мұғалімнің шеберлігінің арқасында оқушылардың бірізділікпен білім алуы ұйымдастырылады.

Педагогикалық технология дегеніміз – жүзеге асырылатын педагогикалық іс-әрекеттің түбінде жемісті болуына арналған жүйені ғылыми тұрғыдан жобалау және оны практикада сәйкесінше қолдану. Педагогикалық технологияда кездейсоқтық деген болмайды.

Онда стандарттан бастап, оқу бағдарламасы, күнтізбелік бағдарлама, оқулық, оқу-әдістемелік құралдар, әдіс-тәсілдер – барлығы таңдалған әдіснамалық негіздерді басшылыққа ала отырып, пәннің әдістемелік ұстанымдарына сай, білім беруші тұлға – мұғалім мен білім алушы тұлға – оқушының жеке тұлғалық қасиеттеріне сәйкес жүйелік жиынтыққа біріктіріледі.

^ Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқытудың жаңа педагогикалық технологиялары – қазақ әдебиетін оқыту сапасын жаңа деңгейге көтеріп, оқушылардың дамуына заман деңгейіне жауап бере алатын білім беру жүйелері.

Осындай технологиялардың бірнеше түрін атап кетуге болады.

  1. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқытудың ОЙЫН ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  2. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін ПРОБЛЕМАЛЫҚ ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  3. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқытудың АҚПАРАТТЫҚ-КОММУНИКАТИВТІК ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  4. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін САРАЛАЙ ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  5. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін ДАРАЛАЙ ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  6. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ-КРЕАТИВТІК ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  7. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін ЖОБА ӘДІСІ АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  8. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін СЫНИ ТҰРҒЫДАН ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

  9. ^ ТЕСТІЛЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ.

Жаңа педагогикалық технологиялармен бірге, сабақ берудің де жаңа инновациялық формаларын қолдану арқылы Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін сапалы оқытуды ұйымдастыру жолдары көп.

Негізінде, дидактикада әдебиетті оқыту сабақтарының түрлері көп болғанымен үш топқа жинақталған, олар:

  • көркем туындыларды меңгерту сабақтары;

  • әдебиет теориясы мен әдебиет тарихын меңгерту сабақтары;

  • тіл дамыту сабақтары.

Әдебиет сабақтарының жалпы МОДЕЛІНІҢ мынадай жүйесін анықтадық.


1   2   3   4   5



Похожие:

Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconҮздіксіз білім беру моделі арқылы «Қазақ тілін шетел тілі және екінші тіл ретінде оқыту» әдістемесі негізінде қазақ тілін оқытуға арналған типтік оқу-әдістемелік
«Қазақ тілін шетел тілі және екінші тіл ретінде оқыту» әдістемесі негізінде қазақ тілін оқытуға арналған типтік оқу-әдістемелік кешен...
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconҮздіксіз білім беру моделі арқылы «Қазақ тілін шетел тілі және екінші тіл ретінде оқыту» әдістемесі негізінде қазақ тілін оқытуға арналған типтік оқу-әдістемелік
«Қазақ тілін шетел тілі және екінші тіл ретінде оқыту» әдістемесі негізінде қазақ тілін оқытуға арналған типтік оқу-әдістемелік кешен...
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconҮздіксіз білім беру моделі арқылы «Қазақ тілін шетел тілі және екінші тіл ретінде оқыту» әдістемесі негізінде қазақ тілін оқытуға арналған типтік оқу-әдістемелік кешен әзірлеу қызметтері бойынша қызметтерін мемлекеттік сатып алудың қорытындылары туралы
«Қазақ тілін шетел тілі және екінші тіл ретінде оқыту» әдістемесі негізінде қазақ тілін оқытуға арналған типтік оқу-әдістемелік кешен...
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconТереңдетіп оқыту бағдарламасының негізгі мақсаты
Бағдарлама Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясы, жалпы орта білім беру ғылыми –зерттеу институты даярлаған «Орыс, ұйғыр,...
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі icon«Үздіксіз білім беру моделі арқылы «Қазақ тілін шетел тілі және екінші тіл ретінде оқыту» әдістемесі негізінде қазақ тілін оқытуға арналған типтік оқу-әдістемелік кешен әзірлеу қызметтерін бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы
...
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconҰыныстары 2011жылғы 1 маусым Астана қ., Қазақ гуманитарлық заң университеті
Кредиттік оқыту технологиясының проблемалары жөніндегі республикалық оқыту семинарының
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconҚазақ тілі сабағында этнопедагогикалык элементтерін пайдалану Қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімі
Оқыту: орыс тілінде оқытатын мектептерде қазақ тілін оқытудағы басты мақсат оқушыларды қазақша ауызекі сөзге түсініп, осы тілде өз...
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconОрыс мектептерінде қазақ әдебиетін оқытудың тиімді әдіс тәсілдері
Мектеп оқушыларына өмір танытып,саналы тәрбие беруде әдебиеттің алатын орны ерекше
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconБекітемін Железин ауданының әкімі Ж. Р. Шұғаев
...
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі iconБіздің Отанымыз- Қазақстан
Сол тәуелсіздік жолында қазақ бабам не көрмеді десеңші?! Еліміздің басынан азап та, аштық та, сұм соғыс та өтті.Әсіресе XX ғасыр...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzgov.docdat.com 2000-2014
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы